ضدعرق یا آنتی پرسپیرانت چیست؟

چکیده: آنتی پرسپیرانت هایا ضدعرق ها دسته از محصولات آرایشی بهداشتی است که به منظور کاهش تعریق و کاهش بوی بد ناشی از تعریق استفاده می شوند.

نویسنده:

احسان حُسنانی مدرس اسکین کر و مراقبت از پوست
برای اطلاع از سرفصلهای پکیج آموزشی مراقبت از پوست و مو، کلمه پکیج را با واتسپ به شماره 09101971690 بفرستید.

ضد عرق چیست؟

فرآورده های ضدعرق، به محصولاتی گفته می شود که مانع از خروج عرق به سطح پوست می گردند. به عبارت دیگر، آنتی پرسپیرانت ها یا ضد عرق ها دسته از محصولات آرایشی بهداشتی هستند که به صورت موضعی روی پوست زیربغل مالیده می شوند تا خیسی ایجاد شده در اثر ترشحات غدد اکرینی را کم کنند. ؛ ترکیبات موجود در این محصولات با واکنش با عرق در غدد تعریق، ژل موقتی ایجاد می‌کنند که مسیر خروج عرق را مسدود کرده و مانع ترشح آن به سطح پوست می‌شود.

تعریق

تعریق فرآیندی حیاتی است که توسط اعصاب سمپاتیک کنترل می‌شود و نقشی اساسی در تنظیم دمای بدن، به‌ویژه در گرما یا هنگام فعالیت شدید دارد؛ این پدیده علاوه‌بر خنک‌سازی بدن، در دفع برخی مواد زاید نیز مؤثر است. ناحیه زیربغل به‌دلیل تجمع غدد عرق آپوکرین، رطوبت بالا و محدود بودن جریان هوا، محیطی مناسب برای رشد باکتری‌ها و ایجاد بوی ناخوشایند فراهم می‌کند؛ بنابراین، آگاهی از سازوکار تعریق و انتخاب محصولات مناسب برای کنترل آن در حفظ بهداشت و احساس تازگی روزانه اهمیت زیادی دارد.
هر فرد دارای چند میلیون غده عرق در سراسر سطح پوست است که وظیفه اصلی آن‌ها حفظ تعادل دمای بدن است. به‌طور میانگین، حدود ۲۵ هزار غده عرق می‌توانند در هر ساعت حدود ۱۲ گرم عرق تولید کنند. دو نوع غده عرق در پوست وجود دارد: غدد اکرین (Eccrine) و غدد آپوکرین (Apocrine). غدد اکرین در تمام بدن پراکنده‌اند و مسئول تعریق برای تنظیم دما هستند؛ ترشحات آن‌ها شفاف و بی‌بو بوده و رطوبت زیربغل معمولاً ناشی از فعالیت همین غدد است. محصولات ضدعرق (آنتی‌پرسپیرانت‌ها) با مسدودکردن موقت مجاری این غدد، میزان تعریق را کاهش می‌دهند. در مقابل، غدد آپوکرین در فولیکول‌های مو، به‌ویژه در نواحی مانند زیربغل و کشاله ران، قرار دارند. ترشحات این غدد چرب‌تر بوده و در تماس با باکتری‌های سطح پوست تجزیه می‌شوند، که نتیجه آن ایجاد بوی بدن است.

ضدعرق ها دقیقا چه کار می کنند؟

ترشحات عرق در حالت طبیعی بی‌بو هستند، اما وقتی در محیط مرطوب پوست باقی می‌مانند، ترکیبات آن‌ها (مانند اسیدهای چرب و پروتئین‌ها) تحت‌تأثیر فعالیت میکروارگانیسم‌هایی چون باکتری‌ها و مخمرها تجزیه می‌شوند و بوی نامطلوب ایجاد می‌کنند. استفاده از مواد ضدمیکروبی مانند ترکیبات نقره، زینک ریسینولئات یا اسانس‌های گیاهی ضدباکتری (نظیر مریم‌گلی و درخت چای) راهی مؤثر برای مهار رشد این میکروارگانیسم‌ها و جلوگیری از ایجاد بو است. روش دیگر برای کنترل بو، کاهش تعریق از طریق مواد مؤثر در محصولات آنتی‌پرسپیرانت است که با انسداد موقت مجاری غدد اکرین، رطوبت محیط رشد باکتری‌ها را کم می‌کند.

آیا ضد عرق یک محصول آرایشی بهداشتی است؟

تعریق یکی از فرآیندهای حیاتی بدن برای تنظیم دما و دفع مواد زاید است، اما محصولات ضدعرق (Antiperspirant) با تغییر موقت عملکرد این سیستم، میزان تعریق را کاهش می‌دهند. با وجود این اثر فیزیولوژیکی، در آمریکا و بسیاری از کشورها، ضدعرق‌ها در گروه محصولات آرایشی-بهداشتی بدون نسخه (OTC) طبقه‌بندی می‌شوند، زیرا تأثیر آن‌ها موقتی و در محدوده ایمن است. این محصولات معمولاً حاوی ترکیباتی مانند آلومینیوم کلروهیدرات یا آلومینیوم زیرکونیوم هستند که با ایجاد ژل در مجاری غدد عرق، ترشحات را حدود ۲۰ تا ۵۰ درصد کاهش می‌دهند.
🔹 نکته علمی: اگرچه این کاهش برای بیشتر افراد بی‌خطر است، استفاده مداوم در نواحی وسیع یا در افرادی با مشکلات پوستی ممکن است باعث تحریک یا خشکی شود؛ بنابراین انتخاب محصول مناسب با نوع پوست اهمیت دارد.

ترکیبات تشکیل دهنده ضدعرق ها

نمک های بافر شده آلومینیوم

در سال ۱۹۰۳ نخستین ضدعرق حاوی آلومینیوم کلراید (AlCl₃) معرفی شد که آغازگر استفاده از ترکیبات آلومینیوم در کنترل تعریق بود. در دهه ۱۹۳۰ نیز کرمی بر پایه آلومینیوم سولفات تولید شد، اما به‌دلیل اسیدی بودن زیاد، باعث سوزش و تحریک پوست زیربغل می‌گردید. برای رفع این مشکل، پژوهشگران ترکیبات آلومینیوم کلروهیدرات بافرشده را توسعه دادند تا pH محصول به محدوده نزدیک به پوست تنظیم شود. معرفی این ترکیب نقطه‌عطفی مهم در تاریخ تولید ضدعرق‌ها به‌شمار می‌رود، زیرا هم اثر ضدتعریق قابل‌توجهی داشت و هم ایمنی و تحمل پوستی را به‌طور چشمگیری بهبود بخشید.
آلومینیوم کلروهیدرات هنوز یکی از مؤثرترین و ایمن‌ترین ترکیبات فعال در ضدعرق‌های امروزی است و به‌دلیل تعادل میان کارایی و سازگاری پوستی، جایگزین بسیاری از ترکیبات اولیه شده است.

آلومینیوم زیرکونیوم کلرو هیدرات

از واکنش آلومینیوم کلروهیدرات با زیرکونیل کلراید (ZrOCl₂) ترکیب فعالی به‌نام آلومینیوم زیرکونیوم کلروهیدرات (Aluminum Zirconium Chlorohydrate) حاصل می‌شود. در حضور گلایسین (Glycine)، اسیدآمینه‌ای با خاصیت بافری، کمپلکس‌های پایدارتری به نام Aluminum Zirconium Chlorohydrate-Glycine Complexes یا به اختصار AZG یا ZAG تشکیل می‌گردند.
گلایسین در این ساختار، نقش بافر را ایفا می‌کند و با تنظیم pH، از تحریک پوست جلوگیری کرده و پایداری شیمیایی ترکیب را افزایش می‌دهد. این کمپلکس‌ها در محصولات ضدعرق مدرن به‌طور گسترده استفاده می‌شوند، زیرا ضمن کاهش مؤثر تعریق، تحریک پوستی کمتری نسبت به ترکیبات آلومینیوم یا زیرکونیوم خالص ایجاد می‌کنند.
🔹 نکته علمی: استفاده از کمپلکس‌های ZAG باعث ایجاد ذرات با اندازه مناسب‌تر و انحلال کنترل‌شده‌تر در سطح پوست می‌شود، که هم اثر ضدتعریق را طولانی‌تر می‌سازد و هم خطر انسداد بیش‌ازحد مجاری غدد عرق را کاهش می‌دهد.

Aluminum Zirconium Chlorohydrate-Glycine Complexes (AZG or ZAG)

ترکیبات آلومینیوم که در آنتی پرسپیرانت ها استفاده می شود دقیقا چیست؟

ترکیبات آلومینیوم مورد استفاده در آنتی‌پرسپیرانت‌ها معمولاً شامل:
«آلومینیوم کلروهیدرات» (Aluminum Chlorohydrate)
«آلومینیوم زیرکونیوم تتراکلروهیدرکس گلی» (Aluminum Zirconium Tetrachlorohydrex Gly)
گاهی «آلومینیوم کلراید» (Aluminum Chloride)
هستند؛ این ترکیبات با واکنش با عرق در غدد تعریق، ژل موقتی ایجاد می‌کنند که مسیر خروج عرق را مسدود کرده و مانع ترشح آن به سطح پوست می‌شود.

آیا آلومینیوم عوارضی دارد؟

بله، ترکیبات آلومینیوم در آنتی‌پرسپیرانت‌ها در صورت مصرف طولانی یا در پوست‌های حساس ممکن است باعث تحریک، خارش یا خشکی شوند و در موارد نادر با انسداد بیش از حد غدد تعریق منجر به التهاب شوند؛ بااین‌حال، شواهد علمی معتبر تاکنون ارتباط مستقیمی بین آلومینیوم و بیماری‌هایی مانند سرطان پستان یا آلزایمر نشان نداده‌اند و استفاده از این ترکیبات در غلظت‌های مجاز توسط نهادهای بهداشتی ایمن تلقی می‌شود.

چه جایگزین هایی وجود دارد برای مشتقات آلومینیوم در ضدعرق ها

جایگزین‌های بدون آلومینیوم در ضدعرق‌ها معمولاً شامل ترکیبات طبیعی یا معدنی مانند «بیکربنات سدیم» برای جذب بو، «زینک ریسینولئات» برای خنثی‌سازی بوی بدن، «منیزیم هیدروکسید» برای کاهش رطوبت، و «نمک‌های معدنی پتاسیم آلوم» (که تفاوت ساختاری با آلومینیوم‌های شیمیایی دارد) هستند؛ همچنین ترکیبات گیاهی مانند عصاره مریم‌گلی، فندق افسونگر، و نشاسته‌های طبیعی به کنترل تعریق و بوی بدن کمک می‌کنند.

کدامشان با مکانیسم ایجاد ژل موقتی و مسدود کردن مسیر خروج عرق کار می کنند؟

در میان جایگزین‌های آلومینیوم، هیچ‌یک به‌طور واقعی مکانیسم «ایجاد ژل موقتی و مسدود کردن مجرای عرق» را تکرار نمی‌کنند؛ ترکیباتی مانند بیکربنات سدیم، زینک ریسینولئات یا منیزیم هیدروکسید فقط بو و رطوبت را کنترل می‌کنند، نه خودِ تعریق را؛ تنها ماده‌ای که تا حدودی عملکرد مشابه دارد «پتاسیم آلوم» (شبنم سنگ یا آلوم طبیعی) است که با انقباض خفیف منافذ پوست و ایجاد لایه‌ای نازک روی سطح آن، خروج عرق را اندکی کاهش می‌دهد، اما اثر آن ضعیف‌تر و موقتی‌تر از مشتقات آلومینیوم صنعتی است.

با توجه به اینکه ضدعرق ها از تعریق جلوگیری می کنند آیا استفاده از محصولات ضد عرق ضرر ندارد؟

محصولات ضدعرق با وجود اینکه مسیر خروج عرق را تا حدی مسدود می‌کنند، در محدوده‌ای ایمن عمل می‌کنند و از نظر علمی ضرری برای سلامت عمومی بدن ندارند. از آنجا که سطح پوست زیربغل کمتر از یک درصد کل سطح بدن است، جلوگیری از تعریق در این ناحیه تأثیر قابل‌توجهی بر تنظیم دمای بدن ندارد. همچنین، هیچ فرآورده ضدعرقی به‌طور کامل مانع تعریق نمی‌شود؛ حتی در قوی‌ترین محصولات حاوی آلومینیوم–زیرکونیوم کلروهیدرات، حداکثر کاهش تعریق حدود ۵۰٪ گزارش شده است.
بر اساس داده‌های علمی فعلی، شواهد محکمی درباره ارتباط ضدعرق‌ها با بیماری‌های مزمن وجود ندارد و بیشتر هشدارها مربوط به تحریکات پوستی موقتی و برگشت‌پذیر مانند قرمزی یا سوزش است. بنابراین استفاده از این محصولات در حد متعارف و بر روی پوست سالم، از نظر علمی بی‌خطر تلقی می‌شود.

انواع محصولات ضد عرق

مواد مؤثره فرآورده های ضدعرق می توانند در سیستم های رسانش مختلفی مثل سوسپانسیون های بی آب و محلول های آبی یا هیدروالکلی و همچنین امولسیون ها عرضه شود. شکل رایج فرآورده های ضدعرق به صورت قلمی (استیک)، رولی (رولان)، کرم، اسپری، ژل و پودر است. اما شکل های قلمی، رولی و افشانه ای از همه رایجترند.
نوع فرآورده ای که برای ارائه مواد ضدعرق استفاده می شود نه تنها بر عملکرد آن بلکه بر میزان مقبولیت فرآورده از سوی مصرف کننده نیز مؤثر می باشد. رایج ترین سیستم های مورد استفاده عبارتند از:

افشانه ها (sprays)

مهم ترین ویژگی اسپری ها، حذف استفاده از دست در کاربرد آن می باشد. محصولات افشانه ای گازدار بسیار رایج و پرکاربرد می باشند.

قلم ها (sticks)

استیک ها به صورت مواد جامد نرم طراحی می شوند که با مالیدن بر روی محل مورد نظر، لایه ای از آن ها در سطح پوست بر جای می ماند. در فرمولاسیون اغلب این قلم ها از سدیم استئارت به عنوان ژل کننده در حامل پروپیلن گلیکول یا الکل استفاده می شود؛ البته عوامل ضدمیکروبی، جاذب الرطوبه ها و مواد معطره نیز به آن اضافه می شود.. در فرمولاسیون اغلب قلم ها از استئاریل الکل به عنوان ماده ژل کننده استفاده می شود. از مواد نرم کننده نیز برای نرم تر نمودن بافت فرآورده و پخش شوندگی بهتر روی سطح پوست استفاده می شود؛ اگرچه در قلم های ویژه آقایان کمتر از این مواد استفاده می شود، زیرا نرمی کمتری مورد نیاز است. در بسیاری از این فرآورده ه از تالک و سیلیکا نیز استفاده می شود. سیلیکا یک ماده سوسپانسیون کننده مناسب است که به حفظ یکنواختی اجزاء، در فرمولاسیون کمک می کند. از جمله سایر اجزا معمولاً می توان به رنگ، تیتانیوم دی اکساید (به عنوان مات کننده) و آلانتوئین، اشاره نمود. در این فراورده ها علاوه بر آلومینیوم کلر هیدرات، از آلومینیوم زیرکونیوم کلر هیدرات ها نیز استفاده می شود. آنچه در این مواد دارای اهمیت است، اندازه ذره مورد استفاده می باشد و تمامی مواد فوق باید به صورت میکرونایز مورد استفاده قرار گیرند.

رولان ها (roll-on)

سیستم های رولان از جمله فرآورده های ضدعرق و یا بوبر می باشند، که محصول در یک مخزن قرار می گیرد و حرکت یک جسم کروی در بالای درپوش، سبب می گردد تا بخشی از فرآورده از مخزن برداشت و بر روی پوست مالیده شود. این محصولات به اشکال مختلف محلول آبی، الکلی، هیدروالکلی و سیلیکونی استفاده می شوند.
محصولات با پایه آبی معمولاً امولسیون های روغن در آب می باشند که گسترش خوبی در سطح پوست دارند و همین امر به کارایی آن ها کمک می کند. در سیستم هایی که پایه الکلی یا هیدروالکلی دارند، فرآورده در مدت زمان کمتری در سطح پوست خشک می شود. در این فراورده ها از آلومینیوم کلر هیدرات محلول در الکل، آلومینیوم کلر هیدرکس پروپیلن گلیکول، آلومینیوم سزکوئی کلروهیدرات و آلومینیوم زیرکونیوم پنتاکلروهیدرات استفاده می شود. در صورت فرمولاسیون مناسب، می توان به یک محصول شفاف بدن آب دست یافت. در این فرآورده ها چون ماده موثره در حامل حل می شود، لذا اندازه ذره عامل تعیین کننده ای نمی باشد. از اواخر دهه 1970 انواعی از سوسپانسیون های رول-آن به بازار ارائه شدند که بر مبنای سوسپانسیون مواد موثره در سیلیکون فرار طراحی شده بودند. این محصولات دارای کاربرد خشک، بدون ایجاد حس چسبناکی و با کارآیی مناسب می باشند. در این فرآورده ها نیز اندازه ذره مواد موثره باید در ابعاد بسیار ریزی باشد.

• Antiperspirant
• ضدعرق

مطلب قبلی: تولید محصولات معطر گیاهی

مطلب بعدی: اشکال آرایشی