مهندسی معکوس عطرها

مهندسی معکوس عطرها

 
مهندسی معکوس کاربرد های زیادی دارد. قبل از اینکه وارد مبحث مهندسی معکوس عطرها شویم باید کمی در مورد مهندسی معکوس بدانیم. فرض کنید شما می خواهید خواننده شوید. یکی از مهمترین کارهایی که باید انجام دهید آن است که از خواننده های بزرگ که هم سبک شما می خوانند ایده بگیرید و آثار آنها را به دفعات گوش دهید. در واقع یک مدل یا الگوی موفق برای خودتان پیدا می کنید سپس روند و مسیری که این خواننده طی کرده تا به اینجا رسیده را بررسی می کنید تا از راه حل به مساله برسید. اینجا خواننده های نوآموز دو دسته می شوند. یک عده شروع می کنند به تقلید کردن و صدایشان را دقیقا شبیه خواننده ای می کنند که الگوی خود قرار داده اند. عده ای هم ایده می گیرند، خودشان چند تا تکنیک به آن اضافه می کنند، صدایی مختص خودشان می سازند و وارد مسابقه می شوند.
بدیهی است که کسی که تقلید می کند اولا کارش ارزش چندانی ندارد. داورها به او می گویند شما کاپی می کنی! اما کسانی که ارزش افزوده اضافه کرده اند و صدایشان مال خودشان است هم رای مردم را بیشتر جذب می کنند و هم مورد اعتماد داور ها قرار می گیرند.
در مورد عطرها هم وضعیت به همین صورت است. یک شرکت عطرسازی وقتی می خواهد عطر جدیدی بسازد، باید شاهکارهای عطری را مورد آنالیز قرار دهد. اجزای آنها را کشف کند و به نحوی دیگر به هم بیامیزد تا عطری هم خانواده آن عطر موفق بسازد.
در پاسخ به این سوال که مهندسی معکوس عطرها خوب است یا بد است، باید گفت که نظیرسازی یا همانندسازی عطرها که معادل انگلیسی آن matching است و ما برای سادگی آن را مهندسی معکوس نامیدیم با هدف های مختلفی انجام می شود. اگر هدف یادگیری و ایده گرفتن باشد خیلی هم خوب است.
اما اگر هدف ساخت عطری مشابه آن به همان بسته بندی و همان نام باشد، مصداق بارز تقلب است. خیلی از شرکت های اسانس سازی هندی و چینی اسانس هایی ساخته اند که در ظاهر بوی عطرهای موفق بازار را می دهد. این اسانس ها را می خرند، بسته بندی می کنند و با همان نام و همان شکل به بازار عرضه می کنند. کار بسته بندی را آنقدر حرفه ای انجام می دهند که حتما باید دو عطر اصلی و تقلبی کنار هم گذاشته شود و خصوصیات ظاهری آنها با هم مقایسه گردد تا تفاوت ها کشف شود.
گاهی مهندسی معکوس با این هدف ساخته می شود که عطری با همان خانواده بویایی و با همان ویژگی ها ساخته شود اما با نام و بسته بندی دیگری عرضه شود. هدف این نوع نظیرسازی شکستن قیمت و حفظ کیفیت است. شرکت هایی که این کار را می کنند ممکن است در کوتاه مدت سود زیادی نصیب شان شود اما سود این کار همیشگی نیست. چون مصرف کننده هیچ محدودیتی برای کم کردن قیمت ندارد. به زودی شرکت دیگری همان را با قیمت پایینتر نیز ممکن است ارائه کند.

تکنیک های مهندسی معکوس عطرها

برای مهندسی معکوس سه ابزار وجود دارد:
بینی عطار
دستگاه کروماتوگرافی گازی
ترکیب دو مورد بالا
آنالیز عطر با بینی عطار
عطار یا بینی برای اینکه بتواند عطری را مهندسی معکوس کند کار سختی در پیش داشت. داستین هافمن هنرپیشه معروف آمریکایی در فیلمی به نام «عطر: داستان یک جنایتکار» نقش یک عطار را بازی می کند که می خواهد عطری به نام عشق و دیوانگی را نظیرسازی کند. در این فیلم خیالی نشان می دهد که در قرن 18 میلادی، یک عطرساز برای مهندسی معکوس یک عطر چه کار سختی در پیش داشت. عطار وارد اتاقی که به این منظور طراحی شده بود وارد شد. به دستیارش گفت که کسی را به داخل اتاق راه نده چون باید با تمرکز کامل کار کنم. همسرش یک دسته دستمال تمیز برای او آورد. عطار یکی یکی دستمال ها را بر می دارد، یک قطره از عطر الگو را روی آن می ریزد. سپس با دقت بو می کند تا پی ببرد چه چیزهایی در داخل آن است. این کار آنقدر سخت بود که پشت میز خوابش می برد.
 
امروز عطاران یا بینی ها تکنیک های خاص برای بوییدن به منظور کشف ترکیبات موجود در ساختار یک عطر دارند. یکی از این تکنیک ها این است: الگوهای بویایی را شناسایی می کنند. درست مثل کسی که در یک اتاق پر سر و صدا می نشیند و با تمرکز به صحبت تعدادی آدم خاص که در آن اتاق هستند گوش می دهد. عطارها هم با همین تکنیک می توانند الگوهای بویایی را تشخیص دهند. مثلا اگر عطری از خانواده فوژر بود با تمرکز روی الگوهای بویایی می تواند نوت های لاوندر، کومارین، پاچولی و خزه بلوط را تشخیص دهد. سپس به بررسی و کشف نوت ها دیگر می پردازد. مثلا بو می کنند تا ببیند آیا در این عطر، سالیسیلات وجود دارد؟ اگر وجود دارد به تنهایی یا در ترکیب با نوت های دیگر؟

به مرحله نهایی مهندسی معکوس که رسید باید از تکنیک های اشباع کردن استفاده کند. به این ترتیب که بینی خود را با نوت هایی که کشف کرده اشباع می کند تا آن بوها را متوجه نشود و تمرکز خود را روی نوت هایی می گذارد که کشف نشده.

آنالیز عطرها با روشهای آنالیز دستگاهی

کشاورزان قدیم برای جدا کردن کاه از گندم، خوشه های خرد شده گندم را به هوا پرت می کردند تا با جریان باد، کاه )که سبک تر است( از گندم )که سنگین تر است( جدا شود. به این روش بادکشیدن گفته می شود.

همانطور که می دانید مولکولهای تشکیل دهنده اسانس، اندازه های متفاوتی دارند. برای تفکیک و جداسازی این مولکولها از یک دیگر، می توان از روش باد کشیدن گندم ایده گرفت.
به این ترتیب که یک جریان گازی از روی مولکولهای تشکیل دهنده اسانس عبور می دهند. مولکولهایی که سبکتر هستند با استفاده از این جریان گازی جابجا می شوند و از مولکولهای سنگین تر جدا می شوند.

برای ایجاد این جریان گازی، از کپسول استفاده می شود. داخل این کپسول یک گاز بی اثر مثل هلیوم وجود دارد. در مسیر این جریان گازی، با استفاده از یک سرنگ که شبیه سرنگ آمپول است، اسانس یا عطر را تزریق می کنند. مولکولهای تشکیل دهنده اجزاء اسانس که اندازه های مختلفی دارند در مسیر این جریان گازی با سرعت های مختلفی حرکت می کنند. برای اینکه این جداسازی بهتر انجام شود، این جریان گازی از داخل تونل های مویینه و بسیار باریک که داخل آن با مواد خاصی پوشش داده شده است عبور می کند.
مولکولهای تشکیل دهنده اسانس با سرعت های مختلف از داخل این تونل عبور کرده و نهایتا بعد از گذشت چند ساعت از آن طرف تونل خارج می شود.
هر مولکول که خارج شد با استفاده از چشم های الکترونیکی که به آن دتکتور می گویند، شناسایی می شود و اطلاعات آن توسط پیک هایی شبیه نوار قلب روی کاغذ یا مانیتور ترسیم می شود.
این دستگاهی که در بالا به شکل بسیار ساده توضیح دادم، دستگاه کروماتوگرافی گازی نام دارد. شکل ساده شده یک دستگاه کروماتوگرافی را در این تصویر مشاهده می کنید:

با تکنیک های شیمی تجزیه از جمله دستگاه کروماتوگرافی گازی می توان اطلاعات زیادی در مورد ترکیبات تشکیل دهنده یک عطر به دست آورد. البته کسی ادعا نمی کند که با این دستگاه ها می توان فرمول عطر را به صورت دقیق به دست آورد و مشابه آن را ساخت بلکه می توان فرمول کلی عطرها را به دست آورد. از تکنیک های مهندسی معکوس برای بازسازی عطرهای پرفروش استفاده می شود. البته در نهایت به تجربه عطرساز برای ساخت عطر نیاز می شود. اما با استفاده از این تکنیک ها می توان در زمان کوتاه تری به نتیجه مورد نظر رسید.



یک کروماتوگرام ساده (عکس از کاتالوگ دستگاه کروماتوگرافی گازی Agilent)
همانطور که نوار قلب را یک پزشک می تواند بخواند، خواندن و تفسیر این طیف ها کار یک شیمی دان است که در این زمینه آموزش تخصصی دیده است.

کروماتوگرام واقعی اسانس روغنی لاوندر. پیک شماره 4 لینالول و پیک شماره 10 لینالیل استات را نشان می دهد.

قیمت دستگاه کروماتوگرافی گازی بسیار گران است. در ایران فقط دانشگاه ها، پالایشگاه ها و مراکز تحقیقاتی از این دستگاه دارند. برند معروف این دستگاه، شیمادزوی ژاپن است. جدیدا یک مدل آمریکایی دیگر معرفی شده به نام Agilent که قیمت مناسب تری دارد.

1- اسانس روغنی لاوندر = Lavender Essential Oil

2- کروماتوگرافی گازی = Gas Chromatography

3- کومارین = Coumarin

4- خزه بلوط = Oak Moss

5- کروماتوگرافی = Chromatography

6- پاچولی = Patchouli

7- بی اثر = Inert

8- دستگاهی = Instrumental

9- اسانس ها = Essences

10- اسانس روغنی = Essential Oil

11- بوییدن = Smelling

12- عطرساز = Perfumer

13- بویایی = Olfaction

14- مصرف کننده = Consumer