مواد اولیه صنایع عطرسازی

مواد اولیه طبیعی صنایع عطر سازی به دو دسته گیاهی و حیوانی تقسیم بندی می گردد.

مواد اولیه حیوانی

مواد اولیه طبیعی به دست آمده از حیوانات شدیدترین، گرانترین و با ارزشترین عطر را دارند و تقریباً همه آنها به عنوان تثبیت کننده(fixative) در صنایع عطرسازی کاربرد دارند. در این قسمت از این گزارش تعدادی از این مواد معرفی خواهد گردید.

عنبر (Ambergris)

در گذشته عنبر را از روده وال بدست می‌آوردند اما امروزه از لاشه وال آنرا تهیه می‌کنند قبل از استفاده از عنبر در عطرسازی باید مدت زمانی از آن گذشته باشد جزء اصلی عنبر در الکل Amberin می‌باشد که در اثر نور و هوا اکسیده می‌شود تا عنبر بسیار با ارزش و لاکتن‌های معطر، آلدئیدها و کتن‌ها حاصل شده امروزه از محصولات سنتزی بجای عنبر در صنعت عطرسازی استفاده می‌شود.

Castoreum

غده خشک شده سگ آبی (در آمریکای شمالی و سیبری) و یا فرآورده‌ای که از این غده‌ها استخراج می‌شود را عطرسازان استفاده می‌کنند تا بو و ویژگی خاصی به عطر داده شده و کیفیت و دوام عطر افزایش می‌یابد. این غده حاوی رزین، صمغ و غیره است که بعلت تغذیه حیوان از پوست و چوب بخش معطر این غده را توسط الکل استخراج می‌کنند تا تنتور تهیه شود و یا با حلال‌های فرار استخراج می‌کنند که بعداً با تقطیر، حلال را حذف می‌کنند. بعد از حذف مواد غیرقابل حل در الکل این محصول به شکل castoreum رزینی فروخته می‌شود.

رزین بلسانی طبیعی(Natural balsamic resin)

این محصول ماده ای معطر برگرفته از ترشح غده‌ای از گربة اتیوپی(civet) می باشد که حیوانی است شبیه راسو که این ماده را برای محافظت از خود ترشح می کند. این ترشح با تراشیدن غده‌های civet با قاشق چوبی و سپس جمع‌آوری ماده زرد چسبناک درون ظرف آلومینیومی انجام می‌شود. Civet را با الکل استخراج می‌کنند تا تنتور بسازند و اغلب به عطرهای floral افزوده می‌شود تا ویژگی خوبی به عطر داده شود بوی مهم تشکیل دهنده civet یک کتن به نام civetone می‌باشد.

مشک تنکین (Musk Tonquin)

مشک تنکین در غده‌های زیر شکم گوزن نر قرار دارد، حیوانی که در کوهستانهای تبت، چین و لائوس زندگی می‌کند این مشک به این علت تنکین نامیده می‌شود که از شهر هانری و بندرای فرنک در خلیج تنکین در ویتنام بدست می‌آید. بعلت اینکه بوی این مشک در زمان جفت‌گیری گوزن خیلی قوی است در زمان جفت‌گیری حیوان کشته می‌شود جز اصلی و خوشبوی این مشک که با الکل استخراج می‌کنند کتی به نام Muscone است. امروزه این ماده از نظر سنتزی دارای ارزش است و یک جز مهم از اجزای عطرهایی از نوع مشک می‌باشد.

مواد اولیه طبیعی گیاهی

از قسمتهای مختلف گیاهان مختلف، در روزهای مختلف و حتی در ساعتهای مختلف یک روز مواد معطر با رایحه و خواص مختلف به دست می آید. این مواد معطر را در صورت داشتن بوی خوب و کیفیت و خلوص مناسب می تان در عطر سازی به کاربرد. در این قسمت به معرفی تعدادی از این گیاهان می پردازیم.

گیاه میر (Myrrh)

اسانس این گیاه یک رزین طبیعی است که از ساقه گیاه commiphora myrrha تراوش می‌شود این گیاه در ساحل شرق افریقا و اغلب در سومالی و اتیوپی می‌روید. بعنوان یکی از قدیمی‌ترین عطرهای تاریخی از این عطر همراه با عطر و بوی تند و با عطرهای کهربایی استفاده می‌شود.

میموزا (Mimosa)

کنستانتره میموزا را با استخراج آن توسط حلال هیدروکربنی از گلها و انتهای شاخه‌های گیاه اقاقیا Acacia decurrens بدست می‌آید این ماده با الکل استخراج می‌شود تا مقطرة میموزا حاصل شود. تولید جهانی این ماده در مروکو انجام می‌شود. اقاقیا هم بطور خودرو می‌روید و هم آن را می‌کارند.

خزه بلوط (Oakmoss or Mousse de chene)

خزه بلوط یک گلسنگ است که اغلب بر روی بلوط رشد می‌کند گاهی اوقات بر روی درخت‌های میوه و درختان تزئینی نیز می‌روید. خزه بلوط واقعی اغلب در چکسلواکی، یوگسلاوی، ایتالیا و مروکو جمع‌آوری می‌شود یک نوع خزه دیگر به نام mouss darbre معروف است که بویژه روی درخت‌های تزئینی رشد می‌کند. خزه را می‌توان توسط حلال آلی مانند اتر، بنزن استخراج کرد. انحلال کنستانتره خزه در الکل، سرد کردن آن و فیلتراسیون و سپس تبخیر الکل مقطره خزه را می‌دهد از مقطره خزه بلوط در عطرسازی برای دوام عطرها استفاده می‌شود و اغلب عطرهای گران قیمت دارای این ماده هستند.

کندر(Olibanum)

کندر یک رزین طبیعی است که در انجیل از آن بعنوان frankincense نام برده شده این صمغ به صورت تکه‌هایی به شکل اشک و زرد کمرنگ می‌باشد که در اثر سوختن بوی خوشی دارد. صمغ از درختی در آفریقای شرقی، سومالی و جنوب خلیج غربی بدست می‌آید. در اثر استخراج با الکل و فیلتراسیون و تبخیر الکل کندر رزینی بدست می‌آید در عطرسازی کندر یک تثبیت کننده مناسب برای تمام محصولات است و برای دوام بو به مدت طولانی از آن استفاده می‌شود.

Opapanax

رزینی که از درخت Commiphora crythraea تراوش می‌شود و این درخت در ساحل شمال شرقی آفریقا بویژه در سومالی و اتیوپی می‌روید. این رزین به شکل تکه‌های قهوه‌ای تیره تراوش می‌شود بوی آن شبیه بوی گیاه میر و گالبانوم است . محصول رزینی آن با استخراج الکلی بدست می‌آید و غلیظ شده آن در عطر و محصولات آرایشی کاربرد دارد. این رزین بخوبی با عطرهای کهربایی همچنین با عطرهایی مانند یاسمن و ایلانگ ایلانگ و رز مخلوط می‌شود.

زنبق زرد (Orris)

این گیاه را در ایتالیا، فرانسه و مروکو می‌کارند. رزین orris با استخراج با الکل، فیلتراسیون و تغلیظ بدست می‌آید. رزین orris بوی شبیه بوی بنفشه دارد و در عطرهای ظریف، صابون‌های لوکس، عطر پودر و محصولات آرایشی کاربرد دارد.

نعناع هندی (Patchaouli)

پاچولی توسط تقطیر با بخار از برگ‌های خشک شده گیاه Pogostemom cablin بدست می‌آید گیاه کوچکی که در فیلیپین و اندونزی یافت می‌شود. بیشترین تولید کننده آن اندونزی و بعد چین است اسانس پاچولی دارای مقدار زیادی کادی‌نین (کامفر پاچولی)، الکل C14H26O ، اورژنول و آلدئید بنزوئیک می‌باشد. رزماری (Rosmary) روغن رزماری توسط تقطیر با بخار از گل‌ها، برگها و ساقه‌های گیاه Rosmurinum officinalis بدست می‌آید تولیدکنندگان اصلی تونس، مروکو، اسپانیا و یوگسلاوی هستند. گیاهی بسیار معطر است اسانس آن شامل بورنئول، استات ایزوبورنیل، کامفر، کامفن ، پینن و سینئول می‌باشد. چوب صندل(Sandal wood Oil) روغن چوب صندل با تقطیر با بخار تهیه می‌شود یا با تقطیر از آب از چوبهای پودر شده و ریشه‌‌های گیاه Santalum album بدست می‌آید درخت کوچکی که در هند، سریلانکا و اندونزی وجود دارد. تولید جهانی آن در هند و اندونزی می‌باشد برای تهیه روغن خوب و بازده بالا فقط درختانی که بالای سی سال سن دارند باید استفاده شوند.

خس خس (Vetivert)

روغن خس خس از ریشه‌های تمیز و شسته شده گیاه Vetiveria Zizanoides توسط تقطیر با بخار تهیه می‌شود. تولید این ماده در هائیتی، اندونزی، هند، آنگولا، گوتمالا، چین و برزیل می‌باشد.

برگهای بنفشه (Violet leaves)

مقطره برگ بنفشه با استخراج توسط حلال هیدروکربنی از برگهای بنفشه، کنستانتره این محصول بدست می آید و آن را با الکل نیز استخراج می‌کنند تا به مقطره برسند این گیاه در جنوب فرانسه، شمال ایتالیا و مصر کشت می‌شود. بنفشه معطر دارای موسیلاژ، اسید سالیسیلک و یک ماده ملون آبی که در اثر محیط اسیدی قرمز و در محیط قلیایی سبز می‌شود و ماده‌ای بنام ویولین که اثری شبیه امتین داو دارد می‌باشد.

بنزوئین (Benzoin)

بنزوئین یک رزین گیاهی است که از درخت تراوش می‌شود دو نوع بنزوئین موجود است بنزوئین سیام و سوماترا. از بنزوئین سیام بویژه در عطرسازی استفاده می‌شود. بنزوئین سیام در لائوس وجود دارد و به شکل تکه‌هایی به شکل قطره در اندازه‌های مختلف موجود می‌باشد بنزوئین از بنزوئیک اسید تشکیل شده است بوی آن شیرین و شبیه وانیل می‌باشد. عصاره الکلی بنزوئین فیلتر و سپس تغلیظ می شود.(محصول حاصله بنزوئین رزینی نامیده می شود). بنزوئین سوماترا بوی کاملاً متفاوتی دارد و علاوه بر وانیلین حاوی مقدار زیادی سینامیک اسید می‌باشد. در عطر کرم و صابون از بنزوئین به مقدار کمی استفاده می‌شود زیرا بعلت مقدار وانیلین آن ممکن است محصول را بیرنگ نماید.

روغن برگ میخک (clove leaf oil)

روغن برگ میخک در ماداگاسکار و اندونزی تولید می‌شود این روغن را از تقطیر برگها و شاخه‌های کوچک گیاه Eugenia Caryophyllate تهیه می‌کنند. روغن برگ میخک که از ماداگاسکار تهیه می‌شود کیفیت مناسب‌‌تری دارد زیرا درصد اوژنول آن 82 تا 92 درصد است اما در اندونزی مقدار اوژنول آن 78 تا 86 در صد است. این گیاه در ایران نمی‌روید.

گالبانوم (Galbanum)

گالبانوم نوعی صمغ زرد است که از گیاهی شبیه انقوزه گرفته می‌شود. صمغ گالبانوم از گیاهان چتری Ferulla galbaniflua جمع‌آوری می‌شود که در ایران و لبنان بطو وسیعی می‌روید رزین طبیعی گالبانوم توسط الکل استخراج شده ، با ترکیبات یاس بنفش بخوبی ادغام می‌‌‌شود. در عطرسازی مدرن از صمغ گالبانوم برای رسیدن به نقطه « پیش رایحه سبز » (greenish top note) استفاده می‌شود

مقطره یاسمین (jasmine absolute)

تنتور یاس با استخراج توسط هیدروکربن (معمولا پترولیوم اتر) از گیاه jasninum officinate تهیه می‌شود سپس کنسانتره یاس را با استخراج با الکل به مقطره (Absolute) تبدیل می‌کنند. کنستانتره یاس در مصر، مروکو، الجزایر، ایتالیا، فرانسه، ترکیه، اسپانیا، هند و آفریقای جنوبی تهیه می‌شود با وجود این مهمترین تولیدکننده مصر و بعد مروکو می‌باشد. این گیاه بطور وسیعی کشت می‌شود و نسبت به شرایط آب و هوایی بسیار آسیب‌پذیر است.

کهربای نباتی (Labdanum)

ماده معطر تلخی است که از انواع لادن بدست می‌آید این ماده یک تراوش رزینی از برگهای گیاه cistus ladaniferus می‌باشد. گیاهی که بطور خودرو در خلیج مدیترانه، اسپانیا، جنوب فرانسه، شمال افریقا، جزایر کرت می‌روید. این ماده از برگهای گیاه توسط حلال آلی یا الکل استخراج می‌شود. در اسپانیا که بزرگترین تولیدکننده لابانوم رزینی می‌باشد برگها را مستقیما در آب می‌جوشانند و بعد این ماده را با پترولیوم اتر و الکل یا فقط الکل جدا می‌کنند. لابانوم رزینی اساس و پایه تمام عطرهای کهربایی می‌باشد و به آن کهربای نباتی می‌گویند.

مات (Mate)

برگهای خشک شده گیاه مات که بطور خودرو در آمریکای جنوبی می‌روید در آنجا برای تهیه چای استفاده می‌شود با استخراج برگهای خشک شده با حلال‌های آلی نظیر پترولیوم اتر، بنزن و هگزان یک ماده نیمه جامد رزینی سبز تیره بدست می‌آید با دوباره حل کردن آن در الکل، سرد کردن و به فیلتر رسیدن آن و تبخیر الکل به «مقطره مات» می‌رسیم که برای دادن بوی طبیعی گیاهی به عطرهایی نظیر یاس و اسطوخودوس استفاده می‌شود. برگ این گیاه بعلت دارا بودن کافئین اثری مانند چای و قهوه دارد. این گیاه در ایران نمی‌روید برگ گیاه شامل 2 درصد کافئین و 12 – 11 درصد تانن به نام اسید ماته تانیک است که شبیه اسید کافه‌تانیک می‌باشد.

اکلیل کوهی (Melilot)

یک گیاه شبدر مانند به نام Melilotus officinalis که در سراسر اروپا و آسیای غربی و ایالات آمریکا می‌روید و معمولاً بعلت شکل برگهایش، زبان گوزن نامیده می‌شود آن را می‌توان توسط الکل یا حلال‌های آلی استخراج کرد و برای معطر کردن تنباکو استفاده نمود بعلت وجود مقدار بالای کومارین و مشتقات کومارین اغلب از آن در محصولات مردانه استفاده می‌شود.

اسطوخودوس( لاواند) Lavender

بوته ای است خودرو یا کشت شده با ساقه های افراشته و منشعب شده دارای برگ های باریک و به رنگ سبز و تا اندازه ای سفید و گلهای ریز به رنگ بنفش یاسی . در مورد لاواند بیشتر بدانیم

1- اسانس = Essence
quintessence, essence = اسانس، عطرمایه، روغن معطر و فرار، ترکیباتی که بو و طعم خوبی دارند و در محصولات غذایی ، داروئی ، بهداشتی و آرایشی به کار برده می شوند. اسانس Essence از لحاظ لغوی به معنای جوهر ، ماهیت و عنصر وجودی است. اسانس از کلمه فرانسوی Essence به فارسی وارد شده و در انگلیسی هم با این املا و با تلفظ متفاوت استفاده می شود. 

water and essence go through a condenser where they cool and separate = آب و اسانس از کندانسور عبور کرده، خنک شده و از یکدیگر جداسازی می شوند 

EXTRACTION, Extraction with volatile solvents is the most effective and commonly used method to obtain essences. = استخراج: استخراج با حلال های فرّار موثرترین و رایج ترین روش به دست آوردن گیاهان است.

ESSENTIAL OIL, The “essence” of plants obtained by distillation of the plant material or its concrete. Plant materials include flowers, grass, stems, seeds, leaves, roots, bark, fruits, tree moss and tree secretions. = اسانس روغنی: اسانس گیاهان كه با روش تقطیر مواد گیاهی یا كانكریت آنها به دست می آید. منظورمان از مواد گیاهی گلها، علفها، ساقه ها، بذرها، برگها، ریشه ها، تنه و میوه درختان است. همچنین خزه درختان و سایر ترشحات درختان همگی از مواد گیاهی محسوب می شوند كه می تواند تقطیر شود.

2- اسکار = Scar

3- تبخیر = Evaporation تبخیر

evaporation of sweat = تبخیر عرق

EVAPORATION, The process of changing from a liquid to a vapor. = تبخیر: فرایند تغییر فاز از مایع به بخار

4- تراوش = Permeation تراوش، نوعی مکانیزم نفوذ 
در رنگ موهای نیمه دائمی، رنگ از طریق اتصال با پیوندهای یونی جذب مو می شود.

5- صابون = Soap

6- گلسنگ = Oakmoss گلسنگ

oakmoss, Evernia prunastri, a species of lichen = خزه بلوط، گلسنگ 

7- مقطره = Absolute خالص و بدون نقص، مطلق، ابسلوت

ABSOLUTE, Highly concentrated perfume ingredient obtained by the alcohol extraction of the concrete. The concrete is obtained by the solvent extract of the plant material. = ابسولوت به ماده عطری بسیار غلیظ می‌گویند كه با استخراج الكلی كانكریت­ها به دست می‌آید. كانكریت با روش استخراج با حلال از گیاهان به دست می‌آید.

CONCRETE, Solid waxy substance obtained by the solvent extraction of plant material, e.g., flowers, bark, leaves, etc. The absolute is obtained by alcohol extraction of the concrete. = كانكریت: ماده مومی شكل جامد كه با روش استخراج با حلال از مواد گیاهی مثل گلها، ساقه و برگ درختان به دست می آید. ابسولوت از استخراج الكلی كانكریت ها به دست می آید.

8- نعناع = Mint

9- اقاقیا = Acacia
ACACIA SENEGAL GUM = صمغ به دست آمده از درخت اقاقیا

Acacia, Acacia arabica = درخت صمغ عربی، آکاسیا

ACACIA CATECHU BARK POWDER = پودر تنه درخت اقاقیا

Gum Arabic, Acacia senegal = آکاسیا، صمغ عربی، ارتفاع درخت آکاسیا به 6 متر می رسد. 

10- اوژنول = Eugenol اوژنول

isoeugenol = ایزو اوژنول

EUGENOL, Powerful spicy odour of clove found in oils of clove and cinnamon leaf. Also found in roses, carnations, hyacinths and violets. = اوژنول: رایحه اسپایسی و قدرتمند برخاسته از میخك كه در روغنهای میخك و برگ دارچین وجود دارد. همچنین در رُز میخك صورتی یا كارنیشن و هیاسینت و بنفشه وجود دارد.

11- پاچولی = Patchouli پاچولی، نعناع هندی

12- چسبناک = Sticky احساس چسبندگی

non sticky = غیرچسبناک

Less sticky = كمتر چسبنده

sticky, oily substance = ماده روغنی چسبناک

it is sticky and leaves behind sticky residue = چسبناک است و بقایای چسبناک به جا می گذارد

CLOYING, An odor that is excessively sticky sweet. = بویی كه شیرین چسبناك است

plaque = soft, sticky film that builds up on your teeth = پلاک دندان = لایه نرم و چسبناک که روی دندان انباشته می شود

BALSAMS, Sticky, resinous materials obtained from trees or shrubs which give a combined sweet-woody odor associated with well-seasoned, nonconiferous woods such as maple. = بالزام یا بِلسان: ماده رزینی چسبناك كه از درخت یا بوته به دست می‌آید و بوی شیرین چوبی دارد كه به افرا مرتبط است.

13- حیوانی = Animalic
ANIMALIC, Characterized by bodily aromas or aromas most associated with traditional animal materials such as musk, civet and castoreum. These materials are now banned and have been replaced with musks obtained from plants and civet and castoreum smelling molecules obtained synthetically. = انیمالیك یا حیوانی، به بوهایی گفته می‌شود كه در عطرهای حیوانی سنتی مثل مُشك، سیوت و كاستریوم وجود دارد. این مواد در حال حاضر ممنوع هستند و با مشک‌های به دست آمده از گیاهان و مولکول‌هایی كه بوی شبیه سیوت و كاستریوم می‌دهند و به صورت سنتزی تشكل شده‌اند جایگزین شده‌اند.

14- رزماری = Rosemary

15- سینئول = Cineol سینئول

16- عطرساز = Perfumer عطرساز

perfumer’s palette = پالت عطرساز

BLEND, Harmonious mixture of perfumery ingredients. = به آمیزه همگنی از مواد عطری بلند می گویند

MUGUET, The French term for Lily of the Valley. One of the three most used florals in perfumery. = موگه یا لیلی دره یكی از سه نوت گُلی مهم در عطرسازی

MOUILLETTES, Strips of odorless white blotting paper, which the perfumer uses to evaluate a scent as it develops. = كاغذهای بلاتر كه برای ارزیابی رایحه یك عطر توسط عطار مورد استفاده قرار می گیرد.

AMBERGRIS, Lumps of oxidized fatty compounds, whose precursors were secreted and expelled by the Sperm Whale. Ambergris is commonly referred to as “amber” in perfumery. = آمبرگریس، توده‌هایی از تركیبات چرب اكسید شده كه پیش­سازهای آن توسط نهنگ عنبر ترشح شده و از بدن او خارج شده است. آمبرگریس را در عطرسازی به اختصار عنبر می‌گویند.

IONONES, One of the most valued synthetic perfume ingredients. They have a fresh, violet aroma and were first introduced into perfumery in 1936 in Violettes de Toulouse. = آیونونها: یكی از باارزش ترین مواد عطری سنتزی، رایحه تازه و گل بنفشه دارند. در سال 1936 به صنعت عطرسازی معرفی شدند.

DRY DOWN, The final phase of a fragrance – the character which appears several hours after application. Perfumers evaluate the base notes and the tenacity of the fragrance during this stage. = فاز انتهایی عطر ویژگی كه چند ساعت بعد از استفاده باقی می ماند.

ATTAR (OTTO), From the ancient Persian word “to smell sweet.” Attar or otto refers to essential oil obtained by distillation and, in particular, that of the Bulgarian rose, an extremely precious perfumery material. = عطار، از لغت فارسی رایحه شیرین می‌آید. عطّار یا عطو به اسانس روغنی گفته می‌شود كه با روش تقطیر به دست می‌آید مثل اسانس روزه بلغاری و مواد باارزش عطاری.

COUMARIN, A chemical compound with a sweet, distinctive vanilla-like odor with grassy elements. Found naturally in some plants, it may also be produced synthetically. It is used by perfumers as a base note to add warmth and depth. = كومارین: ماده ای شیمیایی با رایحه شیرین و شبیه وانیل. از كومارین به عنوان نوت پایه در فرمولاسیون عطر اضافه می شود تا به آن گرما و عمق ببخشد.

ALCOHOL, Denatured ethyl alcohol is added to a fragrance compound to serve as the carrier. It modifies the fragrance intensity and makes application to the skin easier. Concentration of alcohol to perfume oils varies from perfumer to perfumer. = الكل، اتیل الكل دناتوره به تركیب عطر اضافه می‌شود تا به عنوان حامل استفاده شود. الکل‌ها شدت عطر را اصلاح می‌کنند و استفاده از آن روی پوست را آسان‌تر می‌نمایند. غلظت الكل در عطر و نسبت آن به اسانس از عطّار به عطّار متفاوت است.

17- کافئین = Caffeine

18- میموزا = Mimosa گل ابریشم

19- یاسمین = Yasmin یاسمن

20- کومارین = Coumarin کومارین

FOUGÈRE, The French word for “fern.” Fougère fragrances depend on aromatic chemicals to produce the fern-like notes that combine well with lavender, citrus and coumarin in fragrances for men. = فوژه: لغت فرانسوی فِرن یا سرخس. عطریات فوژه مواد شیمایی آروماتیك برای تولید نوت های سرخس مانند هستند كه از آمیزش لاوندر، سیتروس، كومارین به دست می آید.

COUMARIN, A chemical compound with a sweet, distinctive vanilla-like odor with grassy elements. Found naturally in some plants, it may also be produced synthetically. It is used by perfumers as a base note to add warmth and depth. = كومارین: ماده ای شیمیایی با رایحه شیرین و شبیه وانیل. از كومارین به عنوان نوت پایه در فرمولاسیون عطر اضافه می شود تا به آن گرما و عمق ببخشد.